29.09.2026

2026 жылы Almaty Marathon 15 жылдығын атап өтті. Мерейтойлық жүгіру 27 қыркүйекте өтіп, әлемнің 60-тан астам елінен 16 000 қатысушыны жинады. Марафон әуел бастан жеке қайырымдылық бастама ретінде құрылған: алғашқы жарыстан бері іс-шара аясында жиналған қаражаттың бір бөлігі әлеуметтік жобаларға бағытталып келеді.

Осы уақыт ішінде іс-шараның ауқымы да, қайырымдылық көмектің бағыттары да өзгерді. Алғашқы кезеңде қор негізінен Алматы қаласы мен Алматы облысындағы балалар мекемелеріне арналған спорттық және оңалту инфрақұрылымын құрды. Соңғы жылдары балалар денсаулығын сақтау негізгі бағыттардың біріне айналды: ерте диагностика, мүгедектіктің алдын алу және бұған дейін Қазақстанда қолжетімсіз болған емдеу әдістерін енгізу.

Үш медициналық жобаның мысалында бұқаралық спорттық іс-шарадан түскен қаражаттың денсаулық сақтау саласын дамытуға қалай бағытталатынын және мұндай инвестициялар ұзақ мерзімді перспективада мемлекет үшін ауыр асқынуларды емдеуге қарағанда неге тиімдірек болуы мүмкін екенін қарастырамыз.

Марафон қайырымдылық жобаларын қалай қаржыландырады

Almaty Marathon 2012 жылдан бері «Смелость быть первым» корпоративтік қорының жеке бастамасы ретінде өткізіліп келеді. Іс-шараны қаржыландырудың негізгі көздері – қатысушылардың тіркеу жарналары мен серіктестердің қаражаты. Қордың дерегіне сәйкес, түсімдердің шамамен 40%-ын тіркеу жарналары, ал 60%-ын демеушілік қаражат құрайды.

Іс-шараның бюджеті оның ауқымы мен шығындар құрылымына байланысты өзгеріп отырады. 2025 жылы ол 542,9 млн теңгені құраса, 2026 жылы 664,7 млн теңге деңгейінде болады деп болжануда.

Сонымен қатар қайырымдылық жобаларына бағытталатын қаражат көлемі өсіп келеді. 2023–2024 жылдардағы жобаларға 65,5 млн теңге, 2024–2025 жылдардағы жобаларға 106,2 млн теңге, ал 2025–2026 жылдардағы жобаларға 142 млн теңге бөлінді. Осылайша, алдымен сома 62%-ға, кейін тағы 34%-ға өсті.

15 жыл ішінде «Смелость быть первым» корпоративтік қоры 30-дан астам қайырымдылық жобасын жүзеге асыруға 500 млн теңгеден астам қаражат бағыттады. Арнайы мектептер, интернаттар, балалар орталықтары, хоспистер мен медициналық мекемелер қолдау алды. Бұл мекемелерде спорт және воркаут алаңдары, сенсорлық бөлмелер мен емдік дене шынықтыруға арналған кеңістіктер құрылып, оңалту және медициналық жабдықтар орнатылды.

2024 жылдан бері қайырымдылық бюджетінің елеулі бөлігі балалар денсаулығын сақтауға бағытталуда. Екі жыл ішінде «Смелость быть первым» корпоративтік қоры AYALA қайырымдылық қорымен бірлесіп және Денсаулық сақтау министрлігінің қолдауымен үш медициналық жобаға 248,3 млн теңге бағыттады. «Бір күндік клиника» жобасының құны – 79,5 млн теңге, «Әлемді көремін» жобасының екі кезеңіне – 51,1 млн теңге, ал «Өмір сыйлайық» жобасына 117,6 млн теңге жұмсалды.

Үш жобада да қолданылатын модель ұқсас: медициналық мекемелер жабдық алады, дәрігерлер оқудан өтеді, ал пациенттер тексеру немесе емделу мүмкіндігіне ел ішінде, екі жоба бойынша тікелей өз өңірінде қол жеткізеді.

«Бір күндік клиника»: жүктілік кезінде қауіп-қатерді ерте анықтау

Құны 79 541 284 теңге болатын «Бір күндік клиника» жобасы Түркістан облыстық №2 перинаталдық орталығының базасында жүзеге асырылуда. Оның міндеті – негізгі тексерулер мен консультацияларды бір медициналық орталықта біріктіре отырып, жүктіліктің ерте кезеңінде генетикалық қауіптер мен туа біткен патологияларды анықтау.

Бағдарлама сараптамалық ультрадыбыстық зерттеуді, биохимиялық скринингті, дәрігер консультациясын, ал көрсетілімдер болған жағдайда молекулалық-генетикалық диагностиканы қамтиды. Пациентпен акушер-гинекологтар, генетиктер, ультрадыбыстық диагностика мамандары және басқа да бейінді дәрігерлерден тұратын мультидисциплинарлық команда жұмыс істейді. Егер тексеру хромосомалық бұзылыстардың жоғары қаупін көрсетсе, одан арғы медициналық тактиканы консилиум айқындайды.

Жабдық сирек кездесетін генетикалық ауруларға күдік бар дүниеге келген балаларды тексеру үшін де пайдаланылады. Диагноз неғұрлым ерте қойылса, дәрігерлер одан арғы емдеу мен оңалту бағдарламасын соғұрлым тез анықтай алады. Мамандардың болжамынша, 15 жыл ішінде жоба аясында 30 мыңға дейін пациент тексеруден өте алады. Ерте диагностика мен дұрыс жолға қойылған пациенттер маршрутизациясы өңірдегі нәрестелер мүгедектігін 40%-ға дейін төмендетуге көмектеседі деп күтілуде. Бұған дейін генетикалық тест тек жеке зертханаларда ғана қолжетімді болған.

«Заманауи пренаталдық диагностиканың тиімділігі бір ғана зерттеумен емес, медициналық көмектің бүкіл жүйесінің қалай ұйымдастырылғанымен анықталады. Тексерудің заманауи жабдықтары бар мамандандырылған орталықтарда жүргізілуі және шешімді мультидисциплинарлық команданың қабылдауы маңызды. Пациенттерді бірыңғай маршрутизациялау мен заманауи молекулалық-генетикалық әдістерді қолданудың да маңызы зор. Мұндай тәсіл диагностиканың дәлдігін арттыруға, туа біткен және тұқым қуалайтын ауруларды жүктіліктің ерте кезеңінде анықтауға және негізделген клиникалық шешімдерді уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді», – дейді ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің штаттан тыс бас генетигі Гүлшара Әбілдинова.

«Әлемді көремін»: шала туған балалардың көру қабілетін сақтау

«Әлемді көремін» жобасы шала туған нәрестелер ретинопатиясын – уақтылы араласу болмаса, көру қабілетінің қайтымсыз жоғалуына әкелуі мүмкін ауруды ерте диагностикалау мен емдеуге бағытталған.

Бірінші кезеңде Шымкент қалалық перинаталдық орталығына құны 26,7 млн теңге болатын ретиналдық камера орнатылды. Жабдық шала туған нәрестелерді тексеруге, ретинопатияны ерте кезеңде анықтауға және оларды емдеуге уақтылы жіберуге мүмкіндік береді. Серіктестердің болжамынша, 10–15 жыл ішінде 24 мыңға дейін бала тексеруден өте алады.

Екінші кезеңде жоба жыл сайын 60 мыңнан астам бала дүниеге келетін, оның шамамен 5 мыңы шала туатын Түркістан облысында жалғасты. Түркістандағы №3 облыстық перинаталдық орталыққа құны 24 445 000 теңге болатын лазерлік жабдық орнатылды. Бұған дейін мұндай араласуды қажет ететін жаңа туған нәрестелер басқа өңірлерге жіберілетін. Енді қажетті көмекті сол жерде көрсетуге болады.

Дәрігерлердің бағалауынша, жыл сайын 120–200 нәрестеге шұғыл ем қажет болуы мүмкін. Жабдықтың пайдалану мерзімі шамамен он жыл болған жағдайда 1,2 мыңнан 2 мыңға дейін бала көмек ала алады.

Жоба тек жабдық берумен шектелмейді. Дәрігерлер шетелдік мамандардың қатысуымен оқудан өтеді, ал медициналық мекемелерде шала туған нәрестелер ретинопатиясын диагностикалау мен емдеудің заманауи тәсілдері енгізіледі.

«Біз үшін қайырымдылықтың бір реттік жабдық берумен шектелмеуі маңызды. AYALA қорымен, Денсаулық сақтау министрлігімен және медициналық мекемелермен бірге жаңа технологиялар пациенттердің игілігіне ұзақ уақыт қызмет ететін, ал білім мен тәжірибе қазақстандық мамандарда қалатын жағдай қалыптастырып отырмыз. Бұл модельде спорт адамдарды ұзақ мерзімді өзгерістер төңірегінде біріктіреді: старттық жарналардың бір бөлігі медициналық жабдыққа, дәрігерлерді оқытуға және балалардың қажетті көмекті өз елінде алу мүмкіндігіне айналады. Осылайша стартқа шығу туралы әр адамның жеке шешімі балалар денсаулығын сақтауды дамытуға қосқан үлеске айналады», – дейді «Смелость быть первым» корпоративтік қорының атқарушы директоры Салтанат Қазыбаева.

«Өмір сыйлайық»: Қазақстанда жаңа емдеу әдісін енгізу

Үшінші жоба диагностикамен ғана емес, Қазақстан үшін жаңа емдеу әдісін енгізумен де байланысты.

Қантамырлық мальформациялар – қан немесе лимфа тамырлары дамуының туа біткен бұзылыстары. Олар ауырсыну мен қан кетуді тудыруы, айналасындағы тіндерді қысып, ағзалардың жұмысын бұзуы мүмкін. Қазақстанда жыл сайын осындай патологиялары бар 40-тан астам бала дүниеге келеді. Зақымданудың түрі мен көлеміне қарай оларға ұзақ әрі бірнеше кезеңнен тұратын ем қажет болуы мүмкін.

Осы уақытқа дейін қантамырлық мальформациялардың жекелеген түрлері бар пациенттер шетелдік клиникаларға жіберіліп келді. 2021–2024 жылдары мемлекет мұндай емге 437 млн теңгеден астам қаражат жұмсады.

«Өмір сыйлайық» жобасының құны – 117 600 320 теңге. Жоба аясында Алматыдағы Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы қайтымды электропорацияны қолдана отырып склеротерапия жүргізуге арналған жабдықпен қамтамасыз етіледі. Процедура кезінде қантамырлық түзіліске дәрілік препарат енгізіліп, оған электр импульстары арқылы әсер етіледі. Бұл әдіс сау тіндерге барынша аз әсер ете отырып, патологиялық тамырларға ықпал етуге мүмкіндік береді.

Жоба басталғанға дейін төрт қазақстандық маман Германиядағы Галле университеттік клиникасында оқудан өтті. Әдіс енгізілгеннен кейін ел ішінде жыл сайын 50-ге дейін бала көмек ала алады.

Жоба Қазақстандағы қантамырлық мальформацияларды емдеуге деген барлық қажеттілікті толық өтей алмайды. Алайда ол ел ішінде жоғары технологиялық медициналық көмектің жаңа бағытын дамытуға мүмкіндік беріп, шетелге емделуге жіберілетін пациенттер санын азайтады.

«Бүгінде Қазақстандағы қантамырлық мальформациялардың барлық түрін емдеуге деген қажеттілік толық өтелді деп айта алмаймыз. Дегенмен жоба жоғары технологиялық медициналық көмектің жаңа бағытын дамытуға негіз қалайды. Біз қазақстандық мамандарды заманауи әдістемелерге үйретіп, оларды өз елінде қолдануына мүмкіндік береміз. Бұл біртіндеп ел ішінде көмек ала алатын пациенттер санын көбейтуге, шетелде емделуге жұмсалатын шығындарды қысқартуға және отбасыларға түсетін қаржылық жүктемені азайтуға мүмкіндік береді. Технологиялармен бірге Қазақстанда қантамырлық мальформацияларды емдеудің өзіндік мектебі қалыптасады», – дейді AYALA қайырымдылық қорының негізін қалаушы әрі президенті Айдан Сүлейменова.

Профилактика мемлекет шығындарын азайтуға қалай көмектеседі

Әр жобаның экономикалық әсері әртүрлі қалыптасады. «Бір күндік клиника» қауіптерді ертерек анықтап, медициналық тактиканы белгілеуге көмектеседі, «Әлемді көремін» көру қабілетінің жоғалуын және соған байланысты мүгедектіктің алдын алуға бағытталған, ал «Өмір сыйлайық» шетелде емделуге деген қажеттілікті азайтады.

Қорлар ең көрнекі есепті шала туған нәрестелер ретинопатиясының алдын алу бағдарламасы бойынша келтіреді. Олардың дерегіне сәйкес, ерте диагностика мен уақтылы емдеудің арқасында бір баланың көру қабілетін сақтап қалу шамамен 63 мың теңге тұрады. Салыстыру үшін: мүгедектік бойынша мемлекеттік төлем айына 81 871 теңгені құрайды.

18 жыл ішінде мұндай төлемдер бір адамға шамамен 17,7 млн теңгені құрар еді. Егер осы есепті бағдарлама аясында қамту жоспарланған 24 мың балаға қолдансақ, мемлекеттің ықтимал міндеттемелерінің көлемі 18 жылда 424,4 млрд теңгеге немесе жылына орта есеппен 23,6 млрд теңгеге жетуі мүмкін.

Бұл – нақты үнем болжамы емес, ең жоғары сценарий: онда уақтылы көмек көрсетілмеген жағдайда 24 мың баланың барлығында мүгедектік туындайды деген шарт қабылданған. Дегенмен бұл есеп ерте араласу құны мен медициналық және әлеуметтік сүйемелдеуге кететін көпжылдық шығындардың айырмасын көрсетеді. Осындай жағдайлардың бір бөлігінің алдын алудың өзі күрделі операцияларға, оңалтуға, арнайы білім беруге және әлеуметтік қолдауға жұмсалатын шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.

«Өмір сыйлайық» жобасында экономикалық логика өзгеше. Оның құны 117,6 млн теңге болса, 2021–2024 жылдары мемлекет қантамырлық мальформациялары бар пациенттерді шетелде емдеуге 437 млн теңгеден астам қаражат бағыттады. Жабдық пен мамандарды оқытуға салынған инвестиция шетелдегі емді тұрақты түрде төлеуден елдің өз медициналық сараптамасын дамытуға көшуге мүмкіндік береді. Жабдық пен білім Қазақстанда қалады және көптеген жыл бойы жаңа пациенттерге көмектесе алады.

Осылайша профилактика мен емдеуді ел ішінде енгізу шығындардың өзіндік моделін өзгертеді: қаражат тек салдарды жоюға емес, олардың алдын алуға көмектесетін жүйе құруға да бағытталады. Келесі кезең – жобалардың әлеуметтік нәтижесі өлшенетін экономикалық көрсеткішке айналуы үшін жыл сайын тексерілген және емделген пациенттер санын, алдын алынған мүгедектік жағдайларын және шетелге жіберу санының қаншалықты қысқарғанын тіркеп отыру.

Спорт жүйелі өзгерістердің бір бөлігіне қалай айналады

Бұл модельде марафон мыңдаған адамның күш-жігерін ортақ мақсат төңірегінде біріктіретін алаңға айналады. Әр қатысушының тіркелуі жеке әрекет болып көрінгенімен, осы жарналар біріге келе ауруханаларға арналған жабдыққа, дәрігерлерді оқытуға және Қазақстандағы балаларды емдеудің жаңа мүмкіндіктеріне айналады.

Мұндай нәтиже әртүрлі тараптардың ынтымақтастығының арқасында мүмкін болып отыр. «Смелость быть первым» корпоративтік қоры спорттық іс-шаралар арқылы қаражат тартады, AYALA қайырымдылық қоры ең өзекті медициналық міндеттерді айқындап, сараптамалық қолдауды тартады, ал Денсаулық сақтау министрлігі мен медициналық мекемелер жабдық пен жаңа әдістерді денсаулық сақтау жүйесіне енгізуге көмектеседі.

Нәтижесінде жеке бастама бір реттік көмектің аясынан шығады. Өңірлерде қажетті инфрақұрылым пайда болады, қазақстандық мамандар заманауи технологияларды меңгереді, ал отбасылар тұрғылықты жеріне жақын жерде диагностика мен емге қол жеткізеді. Білім мен жабдық елде қалып, жоба аяқталғаннан кейін де қызметін жалғастырады.

Осылайша спорт қоғамдық өзгерістердің құралына айналады. Ол қамқорлық мәдениетін дамытуға көмектесіп, адамдарды, бизнесті, қайырымдылық ұйымдары мен мемлекетті біріктіреді, ал марафонға қатысудың мәні мәре сызығынан әлдеқайда әрі жалғасады.

https://comode.kz/post/kak-beg-stanovitsya-castyu-sistemnyx-izmenenii-v-zdravooxranenii